Amani ya dunia inarudi nyuma. Mwaka 2025 kulikuwa na vita vya silaha vinavyohusisha nchi vingi kuliko mwaka wowote tangu 1946, na uhuru duniani ulipungua kwa mwaka wa ishirini mfululizo. Global Peace Index ya 2026 ilirekodi kushuka kwa amani duniani kwa mwaka wa kumi na mbili mfululizo.
Kudumisha amani ya kimataifa ni madhumuni ya kwanza ya Umoja wa Mataifa, lakini sheria ya kimataifa haina fasili ya amani iliyokubaliwa. Mapitio moja ya hivi karibuni ya maandiko ya utafiti yalihesabu dhana 61 tofauti za amani. Madaktari hupima tiba kwa kulinganisha na wazo la jinsi afya inavyoonekana. Bila wazo linalolingana na hilo kuhusu amani, hatuwezi kujua iwapo sheria zetu zimeundwa ili kuileta.
Katika makala mpya katika Journal on the Use of Force and International Law, ninapendekeza wazo moja, ninaloliita the Sovereignty of Sentience. Ni hoja ya kifalsafa iliyojengwa tu juu ya kile ambacho kila mmoja wetu anaweza kukijua kwa uhakika kutokana na uzoefu wake mwenyewe, na inaongoza kwenye kipimo kimoja cha amani ambacho, kwa hoja yangu, kinafanya kazi katika ngazi yoyote, kuanzia kaya hadi Umoja wa Mataifa.
Unaweza kuwa na uhakika wa uzoefu wako mwenyewe tu
Unajua kwamba wewe ni kiumbe hai chenye uwezo wa kuhisi, chenye uzoefu ambao ni muhimu kwako: kuna jinsi ilivyo kuwa wewe. Unaona, unahisi, una wasiwasi na una matumaini. Lakini uzoefu huo ni wa faragha. Huwezi kuingia ndani ya uzoefu wa mtu mwingine, na hakuna anayeweza kuingia ndani ya wako. Jirani yako karibu kwa hakika naye ana uwezo wa kuhisi, lakini huwezi kamwe kulithibitisha – picha ya MRI ya ubongo wake isingekuonyesha jinsi machweo ya jua yanavyoonekana kwake – wala huwezi kumthibitishia mtu mwingine yeyote uwezo wako mwenyewe wa kuhisi.
Kwa maana hii, kila mmoja wetu ana mamlaka kamili juu ya uzoefu wake mwenyewe, na hapo ndipo the Sovereignty of Sentience inapopata jina lake. Mamlaka kamili hapa yanamaanisha mamlaka juu ya maisha yako mwenyewe, tofauti na mamlaka kamili ya Nchi.
Ili kujilinda, unapaswa kumlinda kila mtu
Tuseme tungekubaliana kuwalinda tu wale wanaoweza kuthibitisha kwamba wana uwezo wa kuhisi? Hakuna mtu ambaye angefaulu kipimo hicho, nikiwemo mimi.
Tuseme badala yake ulinzi ungewaendea wenye nguvu zaidi? Hilo linafanya kazi tu maadamu wewe unabaki kuwa mwenye nguvu zaidi, na hakuna anayebaki hivyo milele.
Kila mmoja wetu alinusurika utotoni kwa sababu wengine walitutunza tulipokuwa hatuna uwezo wowote na hatungeweza kuthibitisha chochote, na ugonjwa, jeraha au uzee vinaweza kumrudisha yeyote kati yetu katika hali ya kutokuwa na uwezo.
Kwa hiyo kanuni inayokulinda vyema zaidi, hata kama unajali nafsi yako tu, ni kumchukulia kila mtu kuwa na uwezo wa kuhisi: kwa heshima. Ninaiita dhana ya awali ya uwezo wa kuhisi. Kama ilivyo dhana ya kutokuwa na hatia, inaamua jinsi tunavyomtendea mtu bila kudai kujua ukweli. Kukosea kwa upande wa kujali kunagharimu kidogo. Kukosea kwa upande mwingine kunazaa kanuni ambayo chini yake yeyote kati yetu angeweza kutendewa kama kitu.
Amani maana yake ni kinga nne zinazomhusu kila mtu
Ni wewe tu unayeweza kujua ustawi wako unahitaji nini, kwa hiyo amani haiwezi kulinda ustawi wenyewe. Inachoweza kulinda ni uhuru wako wa kuutafuta kwa masharti yako mwenyewe. Hilo linahitaji mambo manne kutoka kwa kila mtu mwingine:
- Hadhi ya kuwa mhusika: kuchukuliwa kama mtu, si kama kitu.
- Mamlaka ya kujiamulia: kuchukuliwa kuwa mwenye mamlaka pekee juu ya uzoefu wako mwenyewe, bila wengine kukuamulia unachohisi au unachohitaji.
- Uhuru: kuwa na machaguo halisi na njia za kuyatekeleza.
- Usalama: usalama wa mwili wako, mipaka yako na maisha uliyoyajenga.
Amani ni hali ambamo kinga zote nne zinamhusu kila mtu. Vurugu ni kushindwa kwa yoyote kati yake kwa mtu yeyote. Haki ni kazi ya kila siku ya kuzuia kushindwa huko na kukurekebisha.
Kutokubaliana ni sehemu ya kawaida ya amani iliyo hai na yenye afya, na jamii yenye amani hukipa mahali pa kwenda, kama vile mjadala wa kisiasa katika demokrasia, ambapo kunaweza kushughulikiwa bila kinga za mtu yeyote kuvunjwa.
Sheria ya kimataifa inakataza nguvu na pia inairuhusu
Ikipimwa kwa kipimo hiki, sheria ya kimataifa imegawanyika sehemu mbili. Sehemu moja inazilinda kinga hizo nne, zikiwemo katazo la matumizi ya nguvu, kanuni zinazowalinda raia wakati wa vita na sheria ya haki za binadamu. Sehemu nyingine inaruhusu vurugu, kama vile kujihami na hatua za kijeshi zilizoidhinishwa na Baraza la Usalama. Muundo wa Umoja wa Mataifa wenyewe pia haufikii kipimo hicho, kwa sababu wanachama watano wa kudumu wana kura ya turufu na mabadiliko yoyote ya mpangilio huo yanahitaji ridhaa yao.
Ninakubali kwamba kujihami kunaweza kuwa halali, kwa lazima, hata chaguo “lenye ubaya mdogo zaidi” lililopo. Hata hivyo hakuwezi kuitwa amani. Sheria inayoweka mipaka ya ni lini nguvu inaruhusiwa inaweza kufanya vurugu zitokee mara chache zaidi, lakini pia inaendelea kuzihalalisha vurugu.
Ili kutimiza madhumuni yake yaliyotamkwa, sheria ya kimataifa ingehitaji kukataza nguvu dhidi ya mtu yeyote, na kufanya kuzuia na kurekebisha kuwa njia yake ya kawaida. Nguvu ingebakizwa kwa ajili ya vitu. Katika moto wa msituni, kuelekeza mipira ya maji kwenye miali ni nguvu dhidi ya kitu, ilhali kuwasaidia watu kufika mahali salama ni haki. Katika vita, mantiki hiyo hiyo inaruhusu kukizima kifaru cha kivita, ilhali askari waliomo ndani bado wanastahili kusaidiwa kufika mahali salama.
Makala inaeleza haya kama mfumo wa kujaribiwa na kupingwa. Ukistahimili, kipimo hicho hicho kingeweza kuongoza sheria mbali zaidi ya vita, kuanzia jinsi tunavyowalea watoto hadi kodi, chakula na biashara.
Soma makala
Reagan, A. (2026). The Sovereignty of Sentience: A Phenomenological Approach to Peace for International Law. Journal on the Use of Force and International Law. doi.org/10.1080/20531702.2026.2742056